Um Lónsöræfi

Upp frá Lóni, austan Vatnajökuls gengur fjallahringur, dalir og öræfi er nefnast Stafafellsfjöll. Lónsöræfi eru nýrra heiti á sama svæði. Stafafellsfjöll skarta mikilli fjölbreytni í formum og litum sundurskorin af gljúfrum og giljum. Náttúran einstaklega litrík og mikið er um líparít, holufyllingar og fagra steina. Víða eru grónir balar og ekki ólíklegt að menn rekist á hreindýr á ferð sinni um öræfin. Stafafellslandið er stórkostlegt gönguland fyrir þá sem unna fögrum jarðmyndunum.

Stafafell

Stafafell hefur frá fornu fari verið landmesta jörð í Lóni. Þar var höfuðkirkja sveitarinnar í kaþólskum sið og prestur til 1920. Margar hjáleigur fylgdu jörðinni og upp af einni þeirra byggðist jörðin Brekka. Heimalönd og afréttur í Stafafellsfjöllum er óskipt eign þessara jarða. Ofan bæjar á Stafafelli heitir landið Heimafjall milli Jökulsár og Hlíðarár inn að Hvannagili og Fláatindi. Innan við Hvannagil taka við austurskógar og ná að Sviptungnavarpi við Hnappadalstind. Þar loka hrikaleg gljúfur leiðum fyrir menn og skepnur. Í heild er þetta svæði nefnt Framfjöll til aðgreiningar frá Innfjöllum sem eru vestan Jökulsár frá Skyndidalsá norður á vatnaskil á Hraunum Innfjöllum tilheyrir einnig Víðidalur.

Friðland á Lónsöræfum
Innfjöll með Eskifelli, Kjarrdalsheiði, Kollumúla og Víðidal voru friðlýst samkvæmt náttúruverndarlögum í ársbyrjun 1977 að fengnu samþykki landeigenda. Frumkvæði að friðlýsingu höfðu Náttúruverndarsamtök Austurlands (NAUST). Er svæðið friðland og ýmist kennt við Lónsöræfi eða Stafafellsfjöll. Lónsöræfi er nýyrði án hefðar heima fyrir.

Friðland á Lónsöræfum er eitt af stærstu verndarsvæðum landsins, um 320 km ² að flatarmáli. Það er úrvalssvæði í fremstu röð og þjóðgarðsígildi. Háir fjallgarðar, víða yfir 1000 metra, mynda umgjörð friðlandsins á þrjá vegu, krýndir fönnum og jöklum, þ.á.m. austurhluta Vatnajökuls, sem senda frá sér skriðjökultungur. Hæst ber Grendil (1564 m) að vestan og Jökulgilstinda (1313 m) að austan, en á milli rís Sauðhamarstindur (1319 m) nálægt miðju friðlandsins. Þá sést og víða til Snæfells (1833 m) handan Hrauna í norðvestri.

Jarðmyndanir og lífríki
Fjölbreyttar og litríkar jarðmyndanir setja svip sinn á svæðið. Þær eru að meginstofni 5-7 milljón ára gamlar en þær yngstu eru orðnar til á ísöld.  Innan friðlandsins og í næsta nágrenni þess eru leifar margra nokkurra milljón ára gamalla megineldstöðva, svo sem Lónseldstöðvar næst byggð,  Kollumúlaeldstöðvar í hjarta friðlandsins, Flugustaðaeldstöðvar á austurmörkum og Eyjabakkaeldstöðvar að norðvestan.  Allar segja þær til sín með súrum gosmyndunum, líparíti (rýólíti) og innskotum, og auk þess hefur jarðhiti átt þátt í ummyndun og litauðgi bergs á svæðinu.  Síðustu leifar hans er nú að finna í ölkeldum.  Í Kollumúlaeldstöð myndaðist askja um 35 km² að flatarmáli og er mikið magn af brotabergi norðan Illakambs vottur um sprengigos innan hennar.

Gífurlegir rofkraftar ísaldar hafa sorfið landið og gefa því stórskorið svipmót.  Þannig hafa jöklar heflað út Jökulsárdal og Víðidal og árnar síðan bætt um betur með hrikalegum gljúfrum.  Nokkrir fossar prýða svæðið, fossar í Jökulsá innst í Vesturdal, fagur og hár foss í ánni sem fellur suður úr Vatnadæld, geysihár foss af Suðurfjalli gegnt Tröllakrókum og í Víðidalsá fossar eins og Dynjandi og Beljandi.

Birkikjarr er víða inn með Jökulsá, einna vöxtulegast í Leiðartungum og sunnan í Kollumúla, þar sem einnig vaxa nokkur reynitré.  Fjallaplöntur eins og jöklasóley og melasól fylgja skriðum niður undir láglendi og gullsteinbrjótur minnir á sérkenni austfirskrar flóru.

Heimildir eru um að hreindýr hafi gengið í Víðidal og grennd á 19. öld og eftir 1964 hefur oft verið þar margt hreindýra.

Byggð og búskapur
Tvö eyðibýli, Eskifell og Grund í Víðidal, tengja friðlandið við byggðasögu og ævintýralegt mannlíf á 19. öld.  Í Eskifelli var búið 1836 - 1863 og á Grund þrisvar á tímabilinu 1835 - 1897, samtals í um 20 ár.  Um og eftir aldamótin 1900 fóru Stafafellsbændur að reka fé, aðallega sauði og fráfærulömb, norður fyrir Skyndidalsá og vitna mörg Lambatungnanöfn um búskparhætti fyrri tíðar.  Síðar var fé rekið í Innfjöll fyrir sauðburð og þá rúið og markað þar inn frá.  Þessum upprekstri frá Stafafellstorfunni var hætt upp úr 1960; var þá að mestu fjárlaust á svæðinu í áratug og tók gróður þá stakkaskiptum.  Frá 1971 að telja hafa bændur úr Nesjum rekið fé í Innfjöll og ber gróður á svæðinu nú víða merki beitar.

Forn fjallvegur og ferðamennska
Fyrr á öldum lá fjallvegur um þetta svæði með austurjaðri Vatnajökuls og fóru menn þar ríðandi milli landshluta, m.a. úr Norðurlandi á leið í verstöðvar sunnan jökuls.  Um þetta vitna fornar vörður og örnefni eins og Norðlingavað á Jökulsá og Víðidalsá.  Með tilkomu byggðar í Víðidal seint á 19. öld beindust sjónir á ný að þessum öræfaslóðum og nokkrir lögðu leið sína um þær milli Fljótsdal og Lóns, þar á meðal Þovaldur Thoroddsen fyrstur náttúrufræðinga.  Leiðin lá þá eins og nú um Illakamb.  Víðidalsbændur komu upp drætti á Jökulsá og Víðidalsá 1892 - 93.  Árið 1953 byggðu Lónsmenn göngubrú á Jökulsá við gangnakofann í Nesi sem Víðidalsbændur kölluðu Stórahnausnes.  Frá miðjum 7. áratugnum fór ferðafólk að leggja leið sína um vegslóða inn á Illabamb og tjaldaði undir kambinum.

Ferðafélag Austur-Skaftafellinga reisti Múlaskála í Nesi 1991 - 92 og ári síðar byggði Ferðafélag Fljótsdalshéraðs skála við Kollumúlavatn í um 630 m hæð.  Áður var risinn skáli norðan undir Geldingafelli.  Saman mynda þessir skálar hæfilega áfanga á gönguleið milli Stafafells og Snæfells eða Fljótsdals.  Göngubrú er yfir Jökulsá í Austurskógum. Um friðlandið gilda allar almennar reglur um náttúruverndarsvæði.  Akstur er þar bannaður utan slóðar inn á Illakamb og svæðið er að öðru leyti gönguland. Landvörður er í Múlaskála að sumarlagi og veitir upplýsingar um gönguleiðir.  Hliðstæð þjónusta er í Snæfellsskála.  Upplýsingar um svæðið er einnig að fá í ferðaþjónustunni í Stafafelli.