Lífið undir Fellinu
Árið 1868 eyddist bæjarstæði höfuðbólsins Fells í Suðursveit í öflugu jökulhlaupi, sem varpaði skýru ljósi á hið ómstríða samband milli Breiðamerkurjökuls og þess bændasamfélags sem hafði þrifist í skjóli hans.
Á víðáttumiklu sléttlendi Breiðamerkursands að austanverðu, undir Fellsfjalli, stóð eitt sinn höfuðbólið Fell. Í aldaraðir bjuggu hér fjölskyldur við síðu Breiðamerkurjökuls og mótaðist daglegt líf þeirra af breytilegu veðri, síbreytilegum ám og framsókn jökuljaðarins. Í dag standa einungis lágar tóftir eftir á bæjarstæði Fells en geyma þó áhugaverða sögu um hina nánu tengingu náttúru- og menningararfleiðar á Íslandi.
Seint á 17. öld var Fell þegar orðið stórbýli og heimkynni sýslumannsins Ísleifs Einarssonar. Talið er að sandurinn hafi þá verið grösugri og frjósamari en nú og að jökullinn hafi verið mun lengra frá, fjarlægt fyrirbæri fremur en dagleg ógn. Upp úr 1700 kólnaði veðurfar og jökullinn fór að sækja lengra fram. Fólkið á Breiðamerkursandi aðlagaðist þessum breyttu aðstæðum eins og það gat: flutti búpening milli svæða, endurbyggði hús og girðingar og lærði að lifa í landslagi sem var stöðugum breytingum undirorpið.
Árið 1868 komst þetta langa, ótrygga sambýli jökuls og samfélags skyndilega í brennidepil þegar öflugt jokulhlaup sópaðist yfir Breiðamerkursand og náði að Felli. Sporin sem urðu eftir í landslaginu – og í minni heimamanna – mynda upphafspunktinn að kvikmyndinni sem hér er sýnd.
Lífið Undir Fellinu er stutt heimildarmynd sem tengir saman menningar- og náttúrusögu tiltekins svæðis innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Sagan er sögð af Þorbjörgu Arnórsdóttur, forstöðumanni Þórbergsseturs á Hala í Suðursveit, og fjallar myndin um stormasamt samband Breiðamerkurjökuls og fólksins sem eitt sinn bjó og stundaði búskap í skjóli hans. Myndin tengir saman viðtöl, loftmyndir úr dróna af nútímalandslaginu og áhrifamiklar tölvugerðar sjóngervingar á bænum og flóðinu, allt sett í samhengi við frumsamið tónverk þar sem íslenska hljóðfærið langspil kemur fyrir, í flutningi þjóðlags sem sérstaklega var tekið upp fyrir myndina.
Þorbjörg Arnórsdóttir
Myndin byggir á fornleifa- og sagnfræðirannsóknum á vegum Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Hornafirði. Ítarlegar endurgerðarteikningar af Felli eins og bærinn gæti hafa litið út á 19. öld voru unnar upp úr uppmælingum á tóftum, sögulegum ljósmyndum og byggingarfræðilegum rannsóknum á svipuðum torfbæjum í Öræfum, vettvangsheimsóknum að bænum og kirkjunni á Núpsstað og nánu samstarfi við staðkunnunga sérfræðinga. Endurgerðirnar sýna líklegt skipulag bæjarins, tengsl Fells við jökul og jökulsand og innviði dæmigerðs íbúðarhúss með fjós á neðri hæð og búseturými þar fyrir ofan. Þessar endurgerðir skópu síðan í kjölfarið grunn að þrívíddarlíkani af bænum sem notað er í tölvugerðum hreyfimynda-köflum myndarinnar.
Sagan af Felli er saga seiglu og umbreytinga: hvernig fólk aflaði sér lífsviðurværis við jaðar jökuls – og hvernig sá hinn sami jökull umbreytti smám saman heimi þess. Þegar þú horfir á myndina og ferðast um Vatnajökulsþjóðgarð hvetur Fell þig til að velta fyrir þér jafnvæginu á milli mannlegrar búsetu og kraftmikils, síbreytilegs landslags – svo og hvernig bæði náttúru- og menningararfur móta sérkenni þessa merka landsvæðis.