Um Eldgjá

Árið 939 gaus Katla stórgosi og jós mikilli ösku yfir nágrennið. Norðaustur úr henni rifnaði upp mikil sprunga, Eldgjársprungan sem er um 75 km löng og nær næstum jökla á milli. Skipta má gossprungunni í þrjá aðalhluta. Nyrst eru Kambagígar og gígar við Stakafell, sem ná allt norður að Tröllhamri, þessi hluti sprungunnar er austan Skaftár og því aðgengilegur frá Lakasvæðinu. Á miðhluta sprungunnar er Eldgjá sjálf og gígar og sprungur beggja vegna við hana. Þar er sprungan stórbrotnust og í daglegu tali er átt við þann hluta sprungunnar þegar talað er um Eldgjá. Fjallabaksleið nyrðri liggur þar um sprunguna. Frá veginum og að Gjátindi er sprungan óslitin, víða um 600 m breið og 150 m djúp. Í gjárbörmunum eru gjallskriður og hamrabelti oft með rauðum lit en inn á milli gulgrænn litur mosamottunnar og svart gjallið. Nyrðri-Ófæra fellur ofan í gjána norðarlega í Ófærufossi og rennur hún svo eftir gjárbotninum.

Suðurhluti Eldgjár er gígaröð norður af Öldufelli og hverfur hún svo inn undir Mýrdalsjökul með stefnu á Kötlu. Víða gaus á sprungunni en þó mest í suðurhlutanum. Hraun rann bæði niður á Mýrdalssand og yfir land þar sem nú er Álftaver (Álftavershraun) og einnig niður farveg Skaftár og niður í Meðalland (Landbrotshraun). Þótt gosið hafi orðið á sögulegum tíma fer afar litlum sögum af því. Sumir telja að þess sé getið í Landnámu en þar segir af fjölmennri byggð í Álftaveri sem menn urðu að flýja þegar jarðeldur rann þar yfir. Hraunið frá Eldgjá er mesta hraun sem runnið hefur í einu gosi á jörðinni á sögulegum tíma. Nýlegar rannsóknir benda til þess að hraunið frá Eldgjá sé um 18 rúmkílómetrar og hafi þakið um 800 ferkílómetra.   Gjóskan sem féll er talin hafa verið um 5-7 rúmkílómetrar sem er gríðarlega mikið magn. Má víða sjá gríðarlega þykk gjóskulög á svæðinu bæði frá Eldgjárgosinu og öðrum eldgosum úr Kötlu, Veiðvötnum og fleiri eldstöðvum.