Umsóknarferlið

 

Stjórnvöld í hverju landi tilnefna staði á heimsminjaskrá. Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra, og Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, undirrituðu tilnefningu Vatnajökulsþjóðgarðs fyrir hönd íslenska ríkisins hinn 28. janúar 2018 og var tilnefning send inn til skrifstofu heimsminjasamningsins í lok þess mánaðar. Undirbúningur vegna tilnefningarinnar hófst síðla árs 2016 er verkefnisstjóri var ráðinn og sérstakri verkefnastjórn falið að stýra vinnu við tilnefninguna í samræmi við reglur UNESCO. Í tilnefningunni er áhersla lögð á rekbeltið, heita reitinn undir landinu og eldstöðvakerfi í gosbeltunum ásamt samspili elds og íss sem talið er einstakt á heimsvísu. Umsókn Vatnajökulsþjóðgarðs fékk því nafnið Samspil elds og íss.

 

Tilnefning Vatnajökulsþjóðgarðs á heimsminjaskrá UNESCO

Skýrsla IUCN - World heritage nomination - IUCN technical evaluation, Vatnajökull National Park: Dynamic nature of fire and ice

UNESCO - Vatnajökull National Park - Dynamic Nature of Fire and Ice

 

Umsóknarferli 

Útbúa þarf formlega umsókn eða tilnefningu til heimsminjanefndar UNESCO um að staðir verði skráðir á heimsminjaskrá. Umsóknin þarf að vera mjög ítarleg og hún er kostnaðarsöm því henni þurfa að fylgja nákvæmar náttúrulýsingar, rökstuðningur fyrir vægi staðanna í menningarlegum eða náttúrufarslegum skilningi, greinargerð um réttarstöðu, ný landabréf, ljósmyndir og margt fleira.

Þrjár stofnanir aðstoða heimsminjanefndina við að meta tilnefningar. Fyrir menningarminjar eru það Alþjóðaráðið um söguleg mannvirki og staði (ICOMOS) og Alþjóðleg miðstöð til rannsóknar á varðveislu og endurreisn menningarminja (ICCROM), en fyrir náttúruminjar Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin (IUCN). Ef þessar stofnanir samþykkja tilnefningu kemst viðkomandi staður á heimsminjaskrá.

 

 

Umsókn Vatnajökulsþjóðgarðs

Vatnajökulsþjóðgarður var tilnefndur og er kominn á heimsminjaskrá á grunni 8. viðmiðs UNESCO sem krefst þess að viðkomandi staður sé (í lauslegri þýðingu): „einstakt dæmi um mikilvæg stig í þróun jarðarinnar, þar með talið þróun lífs, dæmi um mikilvæga jarðfræðilegra ferla við mótun landforma eða einstök landform og jarðfræðifyrirbæri“.

Í Vatnajökulsþjóðgarði fara saman skil jarðskorpufleka, möttulstrókur sem færir heita kviku úr iðrum jarðar til yfirborðs og hveljökulll. Ferlarnir sem um ræðir eru skorpuhreyfingar, eldvirkni og jöklunarferlar og samspil þeirra skapar einstök átök elds og íss. Viðlíka samspil er hvergi þekkt í veröldinni á þessum tímapunkti jarðsögunnar. Landformin sem af þessum átökum leiða og finnast í ríkum mæli í Vatnajökulsþjóðgarði eru m.a. langar gígaraðir, móbergshryggir, dyngjur og móbergsstapar, árgljúfur og jökulsandar.

 

Vinna og kostnaður

Umsókn um skráningu Vatnajökulsþjóðgarðs á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna hefur lengi verið á stefnuskrá stjórnvalda. Umsóknin var unnin af Vatnajökulsþjóðgarði að beiðni mennta- og menningarmálaráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Snorri Baldursson ritstýrði umsókninni en fjölmargir fræðimenn komu að gerð hennar. Stjórnvöld greiddu um þrjá fjórðu hluta kostnaðar við umsóknina en hollvinasamtök Vatnajökulsþjóðgarðs – Vinir Vatnajökuls styrktu vinnuna með rausnarlegu framlagi.

 

Samþykkt á Heimsminjaskrá

Umsókn ríkisstjórnarinnar um að Vatnajökulsþjóðgarði yrði bætt á heimsminjaskrá SÞ var afhent skrifstofu heimsminjasamningsins í París í lok janúar 2018. Frá þeim tíma fram til vors 2019 var tillagan til gaumgæfilegrar skoðunar og úttektar hjá Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum (IUCN). Þeirri úttekt lauk með því að IUCN mælti með því að heimsminjanefnd SÞ samþykkti skráninguna og það gekk eftir á aðildaríkjaþingi nefndarinnar í Bakú, Aserbaíjan, 5. júlí 2019.

Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra, sagði af því tilefni: 

„Náttúra svæðisins sem nú fer inn á heimsminjaskrána er stórbrotin – með ævintýralegum hraunmyndunum, svörtum söndum, fágætum gróðurvinjum, víðernum sem eiga sér fáa líka, minjum um stórkostleg hamfarahlaup og jöklum sem geyma ótrúlega sögu og endurspegla um leið loftslagsvána. Afar óvenjulegt er að svo stór hluti lands sé á heimsminjaskrá UNESCO. Þetta er sannarlega gleðidagur.“
 

Og Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, sagði: 

„Þetta er dýrmætt skref fyrir okkur Íslendinga sem án efa verður lyftistöng fyrir svæðið og orðspor þess. Við berum ábyrgð á þessu stórbrotna landi, ekki aðeins fyrir okkur sjálf – heldur heiminn og framtíðina. Ég fagna þessum  mikilvæga áfanga og þakka þeim fjölmörgu sem unnið hafa ötullega að þessu markmiði undanfarin ár.“ 
 
 

Hvað tekur við eftir samþykkt

Skráning á heimsminjaskrá breytir starfsemi þjóðgarðsins í raun óverulega þar sem hún byggir á gildandi Stjórnunar- og verndaráætlun garðsins. Markmið þjóðgarða og heimsminjastaða – að vernda menningar- og náttúruminjar – fara saman, en munurinn er sá að fyrir heimsminjastaði er verndargildið og eignarhaldið fyrir mannkynið allt.

Skráning Vatnajökulsþjóðgarðs á heimsminjaskrá staðfestir mikilvægi náttúru garðsins. Líta má á skráninguna sem æðstu gæðavottun sem völ er á. Menningarmálastofnun SÞ (UNESCO) hvetur lönd til að taka þátt í að ská og vernda minjar heimsins með markvissum verndunar- og vöktunaráætlunum sem íbúar í nærumhverfi taki þátt í og hefur útbúið leiðbeiningar í því sambandi. Veitt er aðstoð sé svæðið í mikilli hættu t.d. vegna átroðnings ferðamanna.

Skráninging Vatnajökulsþjóðgarðs á heimsminjaskrá hindrar ekki útivist eða önnur umsvif í þjóðgarðinum umfram þær takmarkanir sem þegar eru til staðar í Stjórnunar- og verndaráætlun hans. Helstu breytingar sem gestir garðsins kunna að taka eftir varða kynningar- og fræðsluefni þar sem fléttað verður inn einkennismerki og gildum heimsminjastaða. Umfram allt er það markmið heimsminjaskráningar að vel sé hugsað um viðkomandi svæðið til framtíðar.

 

Úttekt IUCN

Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin IUCN gerðu ítarlega úttekt á umsókn Íslands um skráningu Vatnajökulsþjóðgarðs á heimsminjaskrá. Niðurstaða þeirrar úttektar var sú að mæla með því að þjóðgarðurinn til og með Herðubreiðarfriðlandi í norðri yrði tekinn á skrána. IUCN benti réttilega á að friðun Jökulsár á Fjöllum væri ekki tryggð alla leið frá jökli. Þar með væri heild (e. integrity) þjóðgarðsins og tilnefnda svæðisins rofin á því svæði til og með Jökulsárgljúfrum. Auðvelt verði þó að bæta þessum svæðum við þegar áin hefur verið friðuð frá upptökum.

Auk þessa fór IUCN fram á að bætt verði úr eftirfarandi atriðum:

· Lokið verði sem fyrst við endurskoðun Stjórnunar- og verndaráætlunar garðsins.

· Friðlöndunum í Herðubreiðalindum og Lónsöræfum verði formlega bætt við þjóðgarðinn.

· Mannauður þjóðgarðsins verði efldur, bæði með tilliti til heilsárs- og tímabundins starfsfólks, ekki síst til að sinna nýjum svæðum innan þjóðgarðsins, svo sem Jökulsárlóni.

· Ferðamannaaðstaða við Jökulsárlón og Dettifoss verði bætt.

· Komið verði á virku leyfis- og gæðakerfi vegna atvinnustarfsemi í þjóðgarðinum (fyrirtæki og leiðsögumenn).

· Aðgerðir til að hindra utanvegaakstur og gera við röskuð svæði verði efldar.

Nú þegar hafa stjórnvöld brugðist við hluta þessara ábendinga. Í lok júní 2019 undirritaði umhverfisráðherra reglugerð sem gerði Herðubreiðarfriðland formlega að hluta Vatnajökulsþjóðgarðs og hinn 10. ágúst staðfesti hann friðlýsingu vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum fyrir orkuvinnslu.