Öræfajökull
-og Hvannadalshnúkur
Öræfajökull gengur suður úr Vatnajökli og er hæsta fjall Íslands, 2.110 metrar. Rætur þess eru í um 100 metrum yfir sjávarmáli og gnæfir fjallið hátt og tignarlega yfir umhverfi sitt. Fjöldi lítilla skriðjökla teygist niður skörðóttar hlíðar fjallsins úr u.þ.b. 1800 m hæð allt niður að rótum. Þeirra á meðal eru Falljökull, Kvíárjökull, Fjallsjökull og Svínafellsjökull.
Öræfajökull er toppskorin eldkeila með stóra ísfyllta öskju, 600-700 m djúpa. Eldkeilan er álitin önnur stærsta sinnar tegundar í Evrópu (Etna á Sikiley er stærri) og hefur hún gosið tvisvar á sögulegum tíma.
Árið 1362 varð mikið gos í Öræfajökli og álíta jarðvísindamenn það mesta vikurgos á sögulegum tíma hérlendis. Nam gjóskan um 10 milljörðum rúmmetra (10 km3) og má enn finna þykka, ljósa vikurskafla í Öræfum sem eru leyfar þessa goss. Gríðarlegar hamfarir urðu í nágrenni eldfjallsins. Tugir bæja lögðust í eyði vegna flóða, gjóskuhlaupa og gjóskufalls og fjöldi fólks fórst. Blómleg sveit sem áður hét Litla-Hérað fékk á sig ásýnd eyðimerkur og hefur síðan heitið Öræfi. Nafn eldfjallsins breyttist líka í kjölfarið; fyrr hét það Knappafell en síðar Öræfajökull.
Öræfajökull gaus aftur í byrjun ágúst 1727 og linnti gosinu ekki fyrr en að tæpu ári liðnu. Það var mest fyrstu þrjá dagana og var öskufall svo mikið að vart var hægt að greina mun dags og nætur. Færri fórust og minna tjón varð á búpeningi en í fyrra gosinu, og enga bæi tók af. Skýrist það helst af því að bæir stóðu hærra en áður og gjóskan var margfalt minni en í fyrra gosinu. Enn má sjá merki gossins milli Sandfells og Hofs. Háalda heitir þar stór hryggur úr jökulseti sem myndaðist þegar hraðstreymt flóð vatns, mylsnu, gjósku og ísjaka ruddist undan Kotárjökli í eldgosinu. Eftir liggur dauðíslandslag þar sem strandaðir ísjakar hafa bráðnað og skilið eftir sig dældir eða jökulker.
Hvannadalshnúkur
Hæsti tindur Öræfajökuls heitir Hvannadalshnúkur og er hæð hans yfir sjávarmáli skráð 2.110 metrar. Raunar fer hæðin þó eftir snjóalögum og árstíma vegna þess að hnjúkurinn er hulinn jökli á efsta kolli. Er hann þykkastur að vori en þynnstur að hausti. Hvannadalshnúkur er á norðurbarmi ísfylltrar öskju Öræfajökuls og rís hann um 300 m yfir hjarnsléttu öskjunnar. Hnúkurinn er úr ljósgrýti (líparíti) eins og tindarnir Hnappar og Rótarfjallshnúkur en annars er meira um móberg í fjöllunum undir ísnum.
Fyrstu sagnir um ferðir á Öræfajökul eru frá árinu 1794 en þá gekk Sveinn Pálsson þangað frá Kvískerjum. Í ferðinni gerði hann sér grein fyrir myndun skriðjökla, líklega fyrstur manna í heiminum, og hreyfingu þeirra sem seigfljótandi efnis sem sígur undan þyngdaraflinu. Hann sá líka öskulögin í jöklinum þar sem hann brotnar á fjallsbrúnum á niðurleið og dró ályktanir af þeim sem síðar voru sannaðar. Sveinn gekk þó ekki á Hvannadalshnúk. Fyrsta ferðin þangað svo vitað sé var farin 19. júlí 1813 og voru þar á ferðinni Hans Frisak, norskur landmælingamaður, og Jón Árnason, hreppstjóri á Fagurhólsmýri.
Nú á dögum leggja fjölmargir leið sína á Hvannadalshnúk á ári hverju og fara flestir að vorlagi og fyrri part sumars. Seinni part sumars verður jökullinn erfiðari yfirferðar því snjór bráðnar í sprungum og þær opnast eða eru huldar þunnu snjóalagi. Skapar það mikla hættu fyrir göngumenn. Er það raunar svo að enginn ætti að leggja leið sína á tindinn nema í fylgd reyndra fjallamanna og hafa allan nauðsynlegan öryggisbúnað meðferðis.