Tengsl við skipulag og leyfisveitingar
Tengsl við skipulagsáætlanir sveitarfélaga
Mikilvæg tengsl eru á milli markmiða í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð og markmiða skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, um að tryggja eigi lýðræðislega þátttöku almennings og sveitarstjórna við gerð skipulagsáætlana og Stjórnunar- og verndaráætlunar þjóðgarðsins.
Í Stjórnunar- og verndaráætlun Vatnajökulsþjóðgarðs er sett fram almenn stefna og skilmálar fyrir einstök svæði til að tryggja verndun. Þar eru líka rammaákvæði fyrir skipulagsgerð og skilmálar um ýmis framkvæmdaratriði sem eiga að tryggja að þróun þjóðgarðsins og mannvirki honum tengd samræmist stefnu um verndun og sjálfbæra nýtingu. Stjórnunar- og verndaráætlun felur í sér stefnu stjórnvalda og er staðfest af ráðherra.
Samkvæmt lögum um Vatnajökulsþjóðgarð eru sveitarstjórnir bundnar af efni Stjórnunar- og verndaráætlunar við gerð skipulagsáætlana fyrir landsvæði innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Stjórnunar- og verndaráætlunin er því ákvarðandi um skipulagsáætlanir sveitarfélaga en þess ber að geta að áætlunin sjálf er unnin í samráði við hlutaðeigandi sveitarstjórnir og fjölmarga aðra hagsmunaaðila innan og utan viðkomandi sveitarfélaga.
Til einföldunar og til að koma í veg fyrir tvíverknað er gert ráð fyrir að skipulagsskyld atriði, sem samþykkt hafa verið í Stjórnunar- og verndaráætlun þjóðgarðsins, verði tekin upp í aðal- og/eða deiliskipulag viðkomandi sveitarfélags og útfærð nánar þar. Við tekur þá hefðbundið skipulagsferli sem felur í sér lýðræðislegt samráð við almenning og hlutaðeigandi hagsmunaaðila. Önnur verndarmarkmið áætlunarinnar, sem ekki eru skipulagsskyld, útfærir stjórn þjóðgarðsins í Stjórnunar- og verndaráætluninni sjálfri eða aðgerðaráætlunum, sem á henni byggjast, eftir því sem þörf er á.
Skipulagsvinna
Stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs vinnur deiliskipulagstillögur fyrir einstök svæði innan þjóðgarðsins og leggur fyrir hlutaðeigandi sveitarstjórn til almennrar meðferðar.
Samkvæmt 20. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 getur framkvæmdaraðili eða landeigandi unnið tillögu að deiliskipulagi á eigin kostnað og lagt fyrir sveitarstjórn. Sveitarstjórn fjallar um deiliskipulagstillögur og kynnir þær almenningi skv. ákvæðum skipulags- og byggingarlaga.
Þurfi að breyta aðalskipulagi vegna deiliskipulagstillögu vinnur sveitarstjórn tillögu að aðalskipulagsbreytingu í þá veru í samvinnu við Vatnajökulsþjóðgarð, sbr. næsta kafla.
Þar sem deiliskipulag byggist á aðalskipulagi, sem er í samræmi við Stjórnunar- og verndaráætlun þjóðgarðsins, eru með slíkri málsmeðferð uppfyllt ákvæði laga um Vatnajökulsþjóðgarð.
Samráð við stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs í skipulagsferlinu
Sveitarstjórn fjallar um deiliskipulagstillögu og tillögu að breytingu á aðalskipulagi eftir því sem við á og kynnir hana almenningi samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga. Umsögn stjórnar Vatnajökulsþjóðgarðs skal liggja fyrir áður en skipulagstillaga, sem varðar land innan þjóðgarðsins, er auglýst.
Sveitarstjórn tekur afstöðu til innkominna athugasemda og vinnur greinargerð með endanlegri afgreiðslu skipulagstillögu, sbr. 9. gr. laga um umhverfismat áætlana.
Útgáfa framkvæmda- og byggingarleyfa og eftirlit þjóðgarðsvarða
Allar framkvæmdir innan Vatnajökulsþjóðgarðs skulu vera í samræmi við aðalskipulag sem staðfest hefur verið á grundvelli stefnu Stjórnunar- og verndaráætlunar. Útgáfa framkvæmda- og byggingarleyfa skal vera í samræmi við deiliskipulag sem samþykkt er af sveitarstjórn og stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs hefur fjallað um.
Komi til þess að sveitarstjórn leyfi einstakar framkvæmdir, sem um er sótt, án þess að fyrir liggi samþykkt deiliskipulag í samræmi við 3. tl. bráðabirgðaákvæðis skipulags- og byggingarlaga, að fengnum meðmælum Skipulagsstofnunar, skal þess gætt að gert sé ráð fyrir umræddum framkvæmdum í verndaráætlun eða að fyrir liggi samþykki stjórnar Vatnajökulsþjóðgarðs á viðkomandi framkvæmd.
Byggingarnefndir fjalla um og gefa út framkvæmda- og byggingarleyfi sem síðan eru staðfest endanlega af sveitarstjórnum. Byggingarnefndir og byggingarfulltrúar hafa síðan eftirlit með framfylgd skipulagsins og framkvæmdum í samræmi við skipulags- og byggingarlög.
Viðkomandi þjóðgarðsvörður hefur eftirlit með því að við framkvæmdir séu virt ákvæði laga og reglugerðar um Vatnajökulsþjóðgarð sem og skilmálar í Stjórnunar- og verndaráætlun eða leyfi stjórnar fyrir viðkomandi framkvæmd.
Framkvæmdaraðili skal tilkynna þjóðgarðsverði um fyrirhugaða framkvæmd áður en hafist er handa við hana og kynna honum áætlun um framgang hennar.
Við framkvæmdir skal gæta þess að raska ekki náttúru svæðisins umfram það sem heimilt er samkvæmt framkvæmdaleyfi og verklýsingum, s.s. landslagi, lífríki, jarðmyndunum eða menningarminjum.
Þjóðlendur innan Vatnajökulsþjóðgarðs og leyfisveitingar
Nokkur hluti svæðisins innan Vatnajökulsþjóðgarðs er orðinn þjóðlenda skv. lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998. Samkvæmt þeim lögum er íslenska ríkið eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki eru háð einkaeignarrétti.
Samkvæmt lögum nr. 58/1988 má enginn hafa afnot af þjóðlendu fyrir sjálfan sig, þar með talið að reisa þar mannvirki, gera jarðrask, nýta hlunnindi, vatns- og jarðhitaréttindi, nema að fengnu leyfi forsætisráðherra eða sveitarstjórnar og að uppfylltum skilyrðum laga að öðru leyti. Þannig þarf leyfi forsætisráðherra til að nýta vatns- og jarðhitaréttindi, námur og önnur jarðefni innan þjóðlendu nema mælt sé fyrir um annað í lögum. Til nýtingar lands og landsréttinda innan þjóðlendu að öðru leyti, þarf hins vegar leyfi hlutaðeigandi sveitarstjórnar en sé nýting heimiluð til lengri tíma en eins árs þarf þó jafnframt samþykki forsætisráðherra. Sem fyrr segir þá gildir þetta þó ekki um réttindi sem eru háð einkaeignarrétti eða fengin öðrum með lögum.
Þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendu sem afrétt fyrir búfénað eða haft þar önnur hefðbundin not, sem afréttareign fylgja, skulu þó halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Sama gildir um önnur réttindi sem maður færir sönnur á að hann eigi innan þjóðlendu.
Hafa þarf í huga þessi ákvæði umræddra laga að því er varðar þjóðlendur innan marka Vatnajökulsþjóðgarðs.