Stofnun þjóðgarðsins
Undirbúningur og lagasetning
Aðdragandi og undirbúningur að stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs tók um 9 ár. Hann hófst vorið 1999 þegar Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu þar sem umhverfisráðherra var falið að kanna möguleikann á stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs. Í kjölfarið var skipaður starfshópur um málið sem skilaði áliti sínu í mars 2000. Í byrjun árs 2002 skipaði umhverfisráðherra nefnd um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs og skilaði sú nefnd skýrslu síðla sama árs. Þar var lagt til að stofna Vatnajökulsþjóðgarð sem næði til alls jökulsins, þáverandi Skaftafellsþjóðgarðs og náttúruvættisins við Lakagíga. Í október 2002 skipaði umhverfisráðherra nefnd, sem í sátu fulltrúar stjórnmálaflokka og fulltrúar umhverfisráðuneytisins, til að vinna tillögur að stofnun þjóðgarðs eða verndarsvæðis norðan Vatnajökuls. Þingmannanefndin svokallaða skilaði tillögum í maí 2004 og lagði þar til að stofnaður yrði þjóðgarður sem næði til alls jökulsins og viðamikils áhrifasvæðis norðan hans, meðfram Jökulsá á Fjöllum og allt til sjávar í Öxarfirði. Á sama tímabili 2003-2004 var áfram unnið að stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs á vegum svokallaðrar ráðgjafarnefndar skipaðri af umhverfisráðherra og þann 28. október 2004 staðfesti umhverfisráðherra að tillögu nefndarinnar reglugerð um stækkun Skaftafellsþjóðgarðs sem 1. áfanga í stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs. Stækkaður Skaftafellsþjóðgarður náði þá yfir 57% af jöklinum auk Lakagígasvæðisins. Í aðdraganda stofnunar þjóðgarðsins voru haldnir opnir fundir á nærsvæðum hans.
Þann 25. janúar 2005 samþykkti ríkisstjórn Íslands að fela umhverfisráðherra að vinna áfram að stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs í samvinnu við íbúa á nærsvæðum og aðra hagsmunaaðila. Unnið var á grundvelli þeirra tillagna sem komu fram í skýrslu þingmannanefndarinnar frá því í maí 2004. Í nóvember 2005 skipaði umhverfisráðherra nefnd um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs en hlutverk hennar var að vera ráðuneytinu til ráðgjafar við undirbúning að stofnun þjóðgarðsins. Í þeirri nefnd áttu sæti fulltrúar þeirra sveitarfélaga, sem land eiga að Vatnajökulsþjóðgarði, auk fulltrúa ráðuneytisins og fulltrúa frjálsra félagasamtaka. Nefndin skilaði inn skýrslu með tillögum að stærð, stjórnskipulagi og þjónustuneti þjóðgarðsins í nóvember 2006.
Vorið 2007 voru samþykkt á Alþingi lög um Vatnajökulsþjóðgarð nr. 60/2007 og 7. júní 2008 var þjóðgarðurinn formlega stofnaður með reglugerð nr. 608/2008. Í tillögum ráðgjafarnefndar hinnar síðari var lagt til að þjóðgarðurinn næði til Vatnajökuls og helstu áhrifasvæða hans sem þjóðgarðs allt norður að sjó við Öxarfjörð. Við stofnun þjóðgarðsins varð stærð hans hins vegar nokkuð minni en ráð var fyrir gert og munaði þar mestu um stór svæði norðan Vatnajökuls auk þess sem aðeins hluti Jökulsár á Fjöllum er friðlýstur innan þjóðgarðsins. Þann 16. apríl 2009 var Vatnajökulsþjóðgarður stækkaður um tæplega 2000 ferkílómetra þegar Askja, Dyngjufjöll, Trölladyngja og Ódáðahraun í Skútustaðahreppi bættust við þjóðgarðinn. Þann 29. júní 2009 var þjóðgarðurinn stækkaður um 50 ferkílómetra þegar fjalllendi við Hoffellsjökul í Sveitarfélaginu Hornafirði varð hluti af þjóðgarðinum.
Markmið og tilgangur
Með stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs voru, eins og komið hefur fram, sameinuð nokkur stök náttúruverndarsvæði sem áður höfðu verið í umsjón Umhverfisstofnunar, þar á meðal Skaftafellsþjóðgarður. Var það fyrir margra hluta sakir talið heppilegt auk þess sem hugmyndir um verndun annarra áhrifasvæða jökulsins sem þjóðgarðs áttu vaxandi hljómgrunn. Í greinargerð með frumvarpi til laga um Vatnajökulsþjóðgarð segir, í umfjöllun um stofnun þjóðgarðsins, að við undirbúninginn hafi verið lögð áhersla á mikilvægi þess að svæðið allt, jökullinn og áhrifasvæði hans væri „skoðað sem ein heild og að þjóðgarðurinn með Vatnajökul sem kjarna og áhrifasvæði allt í kring séu einn þjóðgarður sem lúti einni yfirstjórn". Í umfjöllun frumvarpsins um ákvæði sem varð að 7. gr. laganna segir jafnframt að náttúruverndarrök styðji eindregið að svæðið allt verði einn þjóðgarður en vegna stærðar þess mæli hagkvæmnisástæður með því að þjóðgarðinum sé skipt í smærri rekstrareiningar.
Í 2. gr. laganna um Vatnajökulsþjóðgarð segir að markmið með stofnun þjóðgarðsins sé að vernda landslag, lífríki, jarðmyndanir og menningarminjar svæðisins og gefa almenningi kost á að kynnast og njóta náttúru þess og sögu. Auðvelda skuli almenningi aðgengi að þjóðgarðinum eftir því sem unnt er án þess að náttúra hans spillist og veita fræðslu um náttúru, sögu og mannlíf.
Í greinargerð með frumvarpi til laga um Vatnajökulsþjóðgarð er einnig umfjöllun um markmiðin með stofnun þjóðgarðsins. Þar segir að stofnun þjóðgarðsins sé til þess fallin að styrkja byggð og atvinnustarfsemi í nágrenni hans. Þetta sjónarmið er svo tekið upp í 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar um Vatnajökulsþjóðgarð sem fjallar um markmið friðlýsingarinnar. Þar segir einnig að stuðla skuli að rannsóknum til að efla þekkingu á náttúru og náttúruvernd, sögu, mannlífi og menningarminjum á svæðinu.
Sveitarfélög á starfssvæði þjóðgarðsins lögðu frá upphafi mikla áherslu á beina aðkomu íbúa að stjórn og rekstri þjóðgarðsins. Samkvæmt náttúruverndarlögum nr. 44/1999, hefur Umhverfisstofnun umsjón með náttúruverndarsvæðum, þar með töldum þjóðgörðum, nema lög kveði á um annað. Aðkoma sveitarstjórna er þar óbein, einkum með störfum í ráðgjafarnefndum sem ráðherra er heimilt að skipa, sbr. 3. mgr. 51. gr. náttúruverndarlaga. Tillögur undirbúningsnefnda fólu í sér annað stjórnfyrirkomulag í Vatnajökulsþjóðgarði en í þeim þjóðgörðum sem þegar voru starfandi. Þær lutu að skýrri aðild íbúa á nærsvæðum auk þess sem lagt var til að fulltrúar náttúruverndarsamtaka kæmu að stjórnuninni. Vegna þessara óska og „ekki síður vegna umfangs verkefnisins, bæði landfræðilega og rekstrarlega, var það talið rétt að sett yrðu sérstök lög um Vatnajökulsþjóðgarð" eins og segir í greinargerð frumvarpsins.
Sérstaða Vatnajökulsþjóðgarðs umfram aðra þjóðgarða felst í fleiru, svo sem því að hluti lands sem hann tekur til er í einkaeign. Þótt það sé heimilt samkvæmt náttúruverndarlögum hefur land innan annarra þjóðgarða að öllu leyti verið í eigu ríkisins, a.m.k. fram til vors 2010.