Lagarammi og stefna stjórnvalda
Náttúruvernd og þjóðgarðar
Fyrstu lögin um náttúruvernd á Íslandi voru sett á Alþingi árið 1956. Þau voru endurskoðuð nokkrum sinnum og nýjasta útgáfa þeirra eru lög um náttúruvernd nr. 44/1999. Tilgangur laganna er að stuðla að samskiptum manns og umhverfis þannig að hvorki spillist líf eða land né mengist sjór, vatn eða andrúmsloft, sbr. 1. gr. laganna. Lögin eiga að tryggja eftir föngum þróun íslenskrar náttúru eftir eigin lögmálum og verndun þess sem þar er sérstætt eða sögulegt. Einnig eiga lögin að auðvelda umgengni og kynni þjóðarinnar af náttúru landsins og menningarminjum og stuðla að vernd og nýtingu auðlinda á grundvelli sjálfbærrar þróunar eins og segir einnig í 1. grein laganna um markmið þeirra.
Þjóðgarðar eru ein tegund friðlýstra náttúrminja, sbr. 50. gr. laga um náttúruvernd nr. 44/1999. Þjóðgarðar eru landsvæði sem eru sérstæð um landslag, lífríki eða á þeim hvílir söguleg helgi þannig að ástæða er til að varðveita þau með náttúrufari sínu og leyfa almenningi aðgang að þeim eftir tilteknum reglum. Fyrsti þjóðgarðurinn, sem stofnaður var samkvæmt lögum um náttúruvernd, var þjóðgarðurinn í Skaftafelli árið 1967. Þjóðgarður var stofnaður í Jökulsárgljúfrum árið 1973 og við Snæfellsjökul árið 2001.
Þingvellir við Öxará og grenndin var friðlýst sem helgistaður Íslendinga og sem þjóðgarður með lögum nr. 47/2004 en þau leystu af hólmi eldri lög um Þingvelli frá árinu 1930. Þingvellir voru valdir á heimsminjaskrá Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) árið 2004.
Auk náttúruverndar snertir starfsemi og uppbygging þjóðgarða marga aðra málaflokka sem huga þarf að og eru á forræði fagstofnana, til dæmis Skipulagsstofnunar og Fornleifaverndar ríkisins. Sú síðarnefnda hefur ákvörðunarvald yfir öllum fornleifum skv. þjóðminjalögum nr. 107/2001, veitir leyfi til fornleifarannsókna og hefur eftirlit með þeim auk þess að vera til ráðgjafar um varðveislu og kynningu menningarsögulegra minja er heyra undir starfssvið hennar eins og segir í 6. gr. þjóðminjalaga.
Vatnaskil við stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs
Lög um Vatnajökulsþjóðgarð voru, eins og lýst hefur verið, sett vorið 2007 og í júní 2008 var þjóðgarðurinn stofnaður formlega við gildistöku reglugerðar um hann.
Lögin eru sérlög og ganga því framar almennum lögum, s.s. náttúruverndarlögum. Ákvæði náttúruverndarlaga gilda þó um starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs þar sem sérákvæðum laga um Vatnajökulsþjóðgarð sleppir. Hið sama gildir um skipulags- og byggingarlög en lögin um Vatnajökulsþjóðgarð fela í sér sérstaka stöðu Stjórnunar- og verndaráætlunar þjóðgarðsins gagnvart skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Sveitarstjórnir eru bundnar af efni Stjórnunar- og verndaráætlunar við gerð skipulagsáætlana á landsvæðum innan þjóðgarðsins eins og segir í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð og nánar er lýst hér síðar.
Áður er lýst aðdraganda löggjafar um þjóðgarðinn og markmiðum með stofnun hans. Ljóst má vera, að hugmyndafræði Vatnajökulsþjóðgarðs og lagaleg umgjörð hans marka vatnaskil í náttúruvernd á Íslandi fyrir margra hluta sakir. Ekki er það síst fyrir nútímalega nálgun á tengslum náttúruverndar og byggðaþróunar og vegna fyrirkomulags á stjórnun þjóðgarðsins, þar sem heimamenn eru ráðandi í stjórnun garðsins og hagsmunaaðilum, eins og samtökum um útivist og náttúruvernd, er ætlaður veglegri sess en áður hefur verið við stjórnun og í starfsemi íslenskra þjóðgarða og náttúruverndarsvæða. Tíminn mun leiða í ljós hvaða áhrif þetta hefur á stjórn og starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs og fyrir árangur í náttúruvernd og byggðaþróun á Íslandi.