Vatnajökulsþjóðgarður

Norðursvæði:

Stórárnar fossaríku, Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum, einkenna jökullaust land þessa svæðis en báðar eru að hluta afrennsli Dyngjujökuls sem hleypur fram á margra áratuga fresti. Skammt undan honum er Dyngjuháls sem líkist nokkuð eldbrunnum svæðum á Mars en stórar hraundyngjur á borð við Trölladyngju og Urðarháls blasa við. Ódáðahraun er gamalt heiti á stórum hluta hálendishraunanna og vísar örnefnið enn í það dulmagnaða andrúmsloft sem gestir skynja í víðáttunni. Gæsavatnaleið, oft torfær, liggur um þessar slóðir, allt til Öskju í Dyngjufjöllum með þrefaldri öskjumyndun og langri gossögu.

Öflugt gjóskugos 1875 ýtti undir fólksflutninga til Vesturheims og leiddi til myndunar Öskjuvatns sem er dýpsta stöðuvatn landsins. Margir svamla í sprengigígnum Víti frá 1875 og skoða Virkraborgir eða þá Drekagil. Herðubreið, eitt af þekktustu fjöllum landsins, gnæfir yfir gróðursælum Herðubreiðarlindum og Grafarlöndum. Þar ber mikið á hvönn, víði og eyrarrós. Varplönd eru þarna víða og sjá má heiðargæs, straumönd, stokkönd, lóm, sendling, lóu, máríuerlu, sólskríkju, hávellu, óðinshana og kríu í vinjunum og við fallegar lindár. Einn af kofum útilegumannsins Fjalla- Eyvindar er í hraunjaðri við Herðubreiðarlindir en þar átti hann erfiða vist.

Lengst frá jökli er hluti þjóðgarðsins aðskilinn frá meginsvæðinu: Jökulsárgljúfur. Þau eru mestu samfelldu árgljúfur landsins, um 25 km löng, allt að 500 m breið og 120 m djúp. Hamfarahlaup, ýmist vegna eldvirkni eða stíflubrests í jaðarlónum, hafa mótað gljúfrin. Jökulsá á Fjöllum, önnur lengsta á landsins og með stærsta vatnasviðið, streymir í flúðum fram hálendið uns hún grefur sig niður og steypist í fossum ofan í gljúfrin og til sjávar í Öxarfirði. Mikilfenglegastur er Dettifoss, 44 m hár og 100 m breiður, aflmesti foss Evrópu.

Neðan við fossana getur að líta klettadranga, stuðlaberg og fagurlega stuðlaða gígstanda, Hljóðakletta. Þeir eru hluti forsögulegrar gossprungu Rauðhóla og mynda völundarhús úr klettaborgum með hellum og skútum. Hamfarahlaupin náðu að brjóta mikilúðlega fossaskeifu sem nú er þurr.

Áður töldu menn Ásbyrgi vera hófa Sleipnis, hins áttfætta hests Óðins. Skjólsæl, gróðursæl hamrahvilftin, með allt að 100 m klettastáli, skartar vöxtulegum birkiskógi og tjörnin innst í Botni er vinsæll skoðunarstaður.

Austursvæði

Mest ber á Kverkfjöllum norðan í Vatnajökli en austan við þau breiðir Brúarjökull úr sér, stór framhlaupsjökull, með merkum og sumpart gróðursælum jökulgörðum undan jöðrunum, m.a. í Kringilsárrana. Meginfljótið úr Brúarjökli nefnist Jökulsá á Brú eða Dal eftir því hve langt til sjávar er komið. Hálslón og önnur mannvirki Kárahnjúkavirkjunar blasa við í jaðri þjóðgarðsins. Kverkfjöll eru með hæstu fjöllum landsins, svipmikil megineldstöð, klofin af skriðjökli, með tveimur öskjum og afar fjölbreyttu jarðhitasvæði í Hveradal og víðar.

Kverkfjallarani liggur til norðurs með áberandi, sérkennilegum móbergshryggjum, hraunum og gossprungum. Áin Kreppa hefur verið brúuð eins og Jökulsá á Fjöllum sem markar vesturjaðar Austursvæðisins. Hvannalindir eru þekkt gróðurvin í 640 m hæð við Lindarhraun. Þar sjást bæði rústir útilegumanna og gróðurlendur lítt snortnar af búfjárbeit, auk allt að 30 fuglategunda. Á Vesturöræfum, á slóðum heiðargæsa og hreindýra, rís litskrúðugt Snæfell (1.833 m), hæsta fjall landsins utan Vatnajökuls og eldfjall að uppruna, með smájöklum.Við Geldingafell eru leifar gamallar megineldstöðvar. Að Snæfelli liggur akfær slóði. Austan fjallsins eru fagurlega grónir Eyjabakkar, undan Eyjabakkajökli sem hefur hlaupið margoft eins og jökulgarðar bera með sér, m.a. Eyjafell úr uppruddum jarðvegi og jökulseti (svokallaðir töðuhraukar). Á Eyjabökkum eru stórar, gróðursælar flæðimýrar, en þær teljast fremur sjaldgæfar á Íslandi. Þar eru mikilvæg burðar- og beitilönd hreindýra, varp- og beitilönd heiðargæsa og um leið stærsti fellistaður þessarar fuglategundar í heiminum.

Suðursvæði

Stór hluti þess er aðgengilegast allra landsvæða þjóðgarðsins vegna nálægðar við hringveginn. Austast og fjærst þjóðveginum eru Lónsöræfi, eitt skemmtilegasta göngusvæði landsins. Þar eru litfögur fjöll og reisulegir tindar milli jökultungna og fanna, djúpir dalir og kröpp gil ásamt gróskumiklum gróðri. Í Vatnajökli eru fjöll eins og Grendill (1564 m). Allt frá Höfn í Hornafirði að Skeiðarárjökli ganga skriðjöklar niður á láglendið en tindar og fjöll varða hálendið á milli þeirra. Má nefna Goðaborg, Grasgiljatind, Vörðutind, Snjófjall, Birnudalstind og Þverártindsegg við Kálfafellsdal sem er hæstur. Við Skálafellsjökul er gott aðgengi að ferðum um Vatnajökul.

Upp af Breiðamerkurjökli rísa jökulsker, m.a. Esjufjöll og Mávabyggðir. Öræfajökull ber höfuð og herðar yfir fjöllin í Vatnajökli. Hann er gamalt en virkt eldfjall með jökulfylltri öskju og mörgum, bröttum skriðjöklum. Fjallið gaus síðast árin 1727 og 1362 en það gos eyddi byggð og gróðurlendi svo um munaði. Upp af öskjubrúninni stendur Hvannadalshnjúkur, hæsti tindur landsins. Svínafellsjökull, Hvannadalshnjúkur og Hrútfjallstindar (1875 m) mynda glæsilegt Alpalandslag sem einungis á að heimsækja með leiðsögn. Hins vegar er ágætt aðgengi að jaðri Svínafellsjökuls og Skaftafellsjökuls. Skaftafell er meðal kjarna þjóðgarðsins. Þar eru skóglendi, heiðar, torfbærinn Sel með fjósbaðstofu og Svartifoss, umlukinn stuðlabergi.

Í Morsárdal er að finna Bæjarstaðarskóg, marglitar jarðmyndanir í Kjós eða Morsárjökul með brakandi jökulfossum. Skeiðarárjökull myndar vesturjaðar suðursvæðisins. Undan honum brjótast Skeiðarárhlaup en þá flæðir vatnið yfir 50 km leið úr Grímsvötnum. Stærstu jökulhlaupin koma fram samfara eldgosum líkt og gerðist árið 1996 þegar um 45.000 tonn af hlaupvatni á sekúndu flæmdust um Skeiðarársand. Hann er með víðáttumestu söndum sinnar gerðar í veröldinni.

Vestursvæði

Framhlaupsjöklar einkenna vesturhluta Vatnajökuls og þar eru a.m.k. þrjár megineldstöðvar. Fram undan jöklinum eru fjöll, ár, vötn, sandar og eldstöðvar. Grímsvötn eru virkasta eldstöð Íslands.

Bræðsluvatn safnast í stöðuvatnið undir jökli sem yfirfyllist á nokkurra ára fresti og þá verða Skeiðarárhlaup. Bárðarbunga er mikil askja og ein stærsta eldstöð landsins. Önnur askja er austan við Hamarinn. Úr Skaftárískötlunum koma jökulhlaup í Skaftá vegna jarðhita og þar undir eru vötn sem geyma örverur. Heljargjá og eldvirkni á gossprungum einkenna vestursvæðið. Þekktastir eru Lakagígar, 25 km löng röð með um 130 eldvörpum, en þar varð eitt af mestu hraungosum sögunnar árið 1783.

Móbergshryggir úr forsögulegum gosum undir ísaldarjökli liggja fram undan Tungnaárjökli. Gróðurvinjar og söguslóðir eru allvíða, til dæmis í Tómasarhaga undir Tungnafellsjökli, við Bárðargötu um Vonarskarð og í Jökulheimum en þar hafa jöklarannsóknarmenn haft bækistöðvar síðan um miðbik 20. aldar.