Vestfjarða-Grímur
Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er sögð sagan af Vestfjarða-Grím. Sagan er einkar áhugaverð, ekki síst í ljósi þess að hún tengir saman öll fjögur svæði Vatnajökulsþjóðgarðs á einn eða annan hátt.
Frásögnin sem hér fylgir er stytt og endursögð.
Fyrir löngu síðan bjó á Skriðu [síðar Skriðuklaustur] maður að nafni Sigurður. Hann átti son sem hét Grímur og var ungur sendur í fóstur hjá móðurbróður sínum á Vestfjörðum.
Sigurður á Skriðu lenti í illdeilum við nágranna sinn, Indriða á Eiðum. Deiluefnið var kú frá Sigurði sem týndist og gekk úti í sex ár. Þá fann Sigurður hana í landi Indriða með sex nautum sem af henni voru komin. Indriði gerði tilkall til hluta nautanna en það vildi Sigurður ekki. Hófust þá deilur sem enduðu með því að Indriði drap Sigurð. Indriði galt strax bætur fyrir Sigurð og gekk því frjáls.
Árin liðu og Grímur sonur Sigurðar óx úr grasi. Þá gerðist það að Grímur lendir í orðaskaki við fóstru sína. Hún sagði honum til hnjóðs að hann hafi aldrei hefnt föður síns og afréð Grímur að bæta úr því. Hvatti fóstri Gríms hann mjög til fararinnar og gaf honum viðurnefnið Vestfjarða-Grímur.
Indriði á Eiðum vissi af komu Gríms og óttaðist. Greip hann til þess ráðs að sofa upp við vegg með kvenbúnað á höfði og konu sína sér við hlið. Það dugði Indriða ekki því nótt eina komst Grímur að honum og drap hann. Komst Grímur síðan undan á flótta.
Fyrst fór Grímur norður í land og dvaldi þar um hríð hjá ekkju einni. Ekkjan ráðlagði honum að leita í landsuður til vatna sem þar væru og þaðan í Ingólfshöfða og með skipi utan, því hún vissi að Helgi bróðir Indriða leitaði hefnda. Fór Grímur að hennar ráðum og fór svo að hann byggði sér við vötnin laufskála úr skógi sem var þar nógur. Veiddi hann svo fisk í vötnunum.
Nú gerist það að afli Gríms tekur að hverfa að næturlagi. Grímur vakir um nótt til að kanna af hverju þetta stafi; kemur þá risi [sem sennilega hét Hallmundur] sem tekur fiskinn og ber á herðum sér í burtu. Grímur eltir risann og stingur með spjóti. Risinn hélt áfram með spjótið í sárinu og í helli nokkurn. Þar tók á móti risanum dóttir hans og bað risinn hana um að taka grafa sig þar. Því næst dó hann. Dóttir risans tók gröf en hún reyndist of lítil. þá kom að Grímur sem hafði elt risann áfram og heyrt það sem á milli þeirra fór. Dóttirin álasaði Grím fyrir að drepa risann, en Grímur hjálpaði henni að grafa risann og hélt svo heim í skála.
Næstu nótt gengur risinn aftur og ásækir Grím í skálanum. Verður með þeim viðureign og tekst Grími að verjast risanum. Daginn eftir fer Grímur í hellirinn, grefur risann upp og brennir á báli. Dóttir risans veitti þessu enga mótstöðu en mælti svo um „að vötn þau er Grímur nú við sat skyldu á ýmsum tíðum loga og brenna til auðnar skógana þá er þar voru um kring.” Að þessu loknu taka þau þá peninga sem risinn átti í hellinum og halda suður í Ingólfshöfða þar sem Grímur fór með skipi utan. Kvaddi hann dóttur risans og fékk frá henni að skilnaðargjöf belti sem sú náttúra fylgdi að hann gæti ekki elskað aðra konu.
Grímur hélt til Noregs of fór til vistar yfir veturinn hjá Haraldi konungi Sigurðssyni. Um jólin klæddist hann beltinu sem hann hafði fengið að gjöf og fór þá strax að líða illa. Spurði konungur hverju það sætti og sagði Grímur honum þá söguna. Konungur gaf Grími þá skip til að fara og sækja konu sína sem hann og gerði. Sigldi Grímur að Ingólfshöfða og gekk til Grímsvatna. Þar beið hans konan og sveinbarn sem hún hafði alið honum. Sigldu þau til Noregs og tóku kristna trú og skírn ásamt barni.
Eftir nokkra vetur í Noregi langaði Grím aftur til Íslands og búa þar. Sigldu þau norður að Íslandi að eyju þar sem bjuggu risar eða bjargbúar. Grímur hrakti suma í burtu en drap aðra og hreinsaði þannig eyjuna. Síðan byggði hann sér þar bú og er ætt Gríms að finna í eyjunni sem síðan heitir Grímsey.
(Stytt og endursagt úr þjóðsögum Jóns Árnasonar)