Vatnajökull

Vatnajökull er miðkjarni Vatnajökulsþjóðgarðs og þekur um einn tólfta hluta Íslands. Vatnajökull er mesti jökull Evrópu, um 8.100 km² að flatarmáli og víðast um 400–600 m þykkur en mest um 950 m. Að vestan, norðan og austan fellur hann fram á hásléttu í 700-900 m hæð en að sunnan ná sporðar niður á láglendi. Framan við jökulinn eru sandar sem vitna um rofmátt jökulsins og framburð jökulfljótanna. Stærstu skriðjöklarnir eru Síðujökull, Tungnaárjökull og Köldukvíslarjökull að vestan, Dyngjujökull og Brúarjökull að norðan en Breiðamerkurjökull og Skeiðarárjökull að sunnan. Allir hafa þessir meginjöklar hlaupið fram á nokkurra áratuga fresti. Nokkur jökulsker ná upp úr jökulbreiðunni. Stærst þeirra er Esjufjöll í Breiðamerkurjökli þar sem einangruð gróðursamfélög hafa þróast án áhrifa manna og búfjár. Frá Vatnajökli renna nokkrar stærstu jökulár landsins: Tungnaá og Köldukvísl vestur í Þjórsá, Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum til norðurs, Jökulsá á Brú og Jökulsá í Fljótsdal til norðausturs og Jökulsá í Lóni, Hornafjarðarfljót, Jökulsá á Breiðamerkursandi, Skeiðará, Núpsvötn, Hverfisfljót og Skaftá til suðurs. Áhrifa jökulsins gætir því til sjávar að ósum helstu vatnsfalla, frá Þjórsá austur og norður að Skjálfandafljóti. Á vestur- og norðvesturhluta Vatnajökuls fer jökulbráð niður um hriplekan botn og berst fram sem grunnvatn en getur birst sem lindavatn, allfjarri jöklinum. Ef frá er talinn Mýrdalsjökull er úrkoma hvergi meiri á Íslandi en á sunnanverðum Vatnajökli né afrennsli örara til sjávar. En slíkur vatnsforði er bundinn í Vatnajökli að það tæki vatnsmestu á Íslands, Ölfusá, rúm 200 ár að bera hann fram. Víða stífla jökulsporðar afrennsli svo að vatn safnast í jaðarlón sem tæmast í jökulhlaupum; þekktust eru Grænalón við Skeiðarárjökul og Vatnsdalslón við Heinabergsjökul. Undir jöklinum eru jarðhitasvæði og mörg virk eldfjöll og við gos hafa fallið frá þeim jökulhlaup sem ógnað hafa gróðri og byggð allt til strandar. Í Grímsvatnaöskjunni og undir Skaftárkötlum safnast bræðsluvatn í lón undir jökli og hleypur á nokkurra ára fresti fram í jökulhlaupum. Löngu fyrir landnám runnu hamfarahlaup til norðurs frá Vatnajökli og grófu Jökulsárgljúfur og Ásbyrgi.

Undir Vatnajökli leynast fjöll, dalir og hásléttur, virkar megineldstöðvar með öskjum, stapar móbergshryggir og trog. Lægst nær jökulbotn 300 m niður fyrir sjávarmál en hæst 2000 m yfir sjó. Svo lágt er landið undir jöklinum að hyrfi hann alveg gætu aðeins myndast um fimm smájöklar á hæstu fjallatindum við núverandi loftslag. En jökulbreiðan er að meðaltali um 380 m þykk og rís svo hátt að safnsvæði eru enn nægilega stór til þess að halda jöklinum við; hann lifir á eigin hæð. Jökulhvelið varð hins vegar til við kaldara loftslag en nú er; það er þó ekki leifar af jökulbreiðu síðasta jökulskeiðs, heldur orðið til á kuldatíð fyrir 3-5 þúsund árum en náði mestri stærð undir lok 19. aldar.